Монгол Улсад жижиг, дунд үйлдвэрийг дэмжинэ гэж хорь гаруй жил тасралтгүй ярьсаар ирсэн. Энэ хугацаанд хууль, хөтөлбөр, сан, зээл, агентлаг шинээр бий болж, тайлан мэдээ ар араасаа гарсаар ирэв.
Бодит амьдрал дээр нэг л зүйл өөрчлөгдсөнгүй. Монгол хүн бүр дэлгүүрт орохоороо гадаадын барааг илүүд үздэг хэвээр.
Албан ёсны статистик энгийн бөгөөд тодорхой. Монгол Улсад бүртгэлтэй аж ахуйн нэгжийн 97 хувь нь жижиг, дунд үйлдвэр. Өөрөөр хэлбэл, энэ улсын эдийн засгийг авч явах үндсэн бүтэц нь ЖДҮ байх ёстой.
Эдгээр үйлдвэрүүдийн эдийн засагт эзлэх жин үүнтэй огт нийцдэггүй. ЖДҮ-үүд ДНБ-ийн ойролцоогоор 17-18 хувийг л бүрдүүлж, экспортод гарч буй нь 2-3 хувьтай байна.
Үлдсэн зах зээлийг хэн дүүргэж байна вэ гэвэл хариулт нь тодорхой – гадаадын бүтээгдэхүүн.
Энэ байдал бидний өдөр тутмын хэрэглээнээс тод харагддаг. Жишээ нь, гоо сайхан, ахуйн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүн.
Монголд “Монос”, “Биомон”, “ГНХ” зэрэг компаниуд шампунь, саван, арьс арчилгааны бүтээгдэхүүнийг дотооддоо үйлдвэрлэж, байгалийн гаралтай түүхий эд ашиглаж байна.
Халгайтай, чацарганатай, химийн агууламж багатай бүтээгдэхүүнүүд дэлгүүрийн лангуун дээр байсаар байтал хэрэглэгчид ихэнхдээ Солонгос, Япон, Европын брэндийг сонгодог.
Энэ сонголт ихэнх тохиолдолд найрлага, чанарын бодит харьцуулалтад тулгуурладаггүй. “Гадаадынх” гэдэг ганц шалтгаан хангалттай. Өөрөөр хэлбэл, энд бүтээгдэхүүний асуудал гэхээсээ илүү итгэл, хандлагын асуудал давамгайлж байна.
Нарийн боов, тортны зах зээл ч ялгаагүй. Монголд “Талх Чихэр”, “Өгөөж” зэрэг үндэсний үйлдвэрүүдээс гадна гар хийцийн торт үйлдвэрлэдэг олон жижиг цех үйл ажиллагаа явуулж байна.
Гэсэн ч баяр ёслол, тэмдэглэлт өдөр болохоор хэрэглэгчид ихэвчлэн “Tous les Jours”, “Paris Baguette” зэрэг гадаад сүлжээг зорьдог.
Амт, чанарын хувьд ялгаа байх тохиолдол бий ч сонголтыг тодорхойлж буй гол хүчин зүйл нь дахин л нэр, гарал үүсэл байдаг.
Хувцас, ноолууран бүтээгдэхүүний салбарт энэ зөрчил бүр тод харагдана. Монгол Улс дэлхийн ноолуурын түүхий эдийн томоохон нийлүүлэгч.
“Говь”, “Гоёо”, “Алтай кашмер” зэрэг компаниуд олон улсын зах зээлд бүтээгдэхүүнээ амжилттай борлуулж байна.
Гэсэн атлаа дотоодын зах зээл дээр монгол хэрэглэгч гадаад брэндийг илүүд үзэх хандлага хэвээр.
“Монгол ноолуур үнэтэй” гэж шүүмжилдэг ч яг ижил, заримдаа бүр өндөр үнэтэй гадаад хувцсыг эргэлзэлгүй авна. Энэ бол үнэ, чанарын асуудал биш, өөрсдийгөө үнэлэх үнэлэмжийн асуудал.
Үр дагавар нь тодорхой. Жижиг үйлдвэрлэгч тогтмол борлуулалтгүй үлдэнэ. Тогтмол орлогогүй учраас тоног төхөөрөмжөө шинэчилж, сав баглаа боодол, маркетингдаа хөрөнгө оруулах боломжгүй.
Ингэснээр чанар, имиж сайжрахгүй, улмаар “монгол бараа муу” гэсэн ойлголт улам бэхжинэ. Энэ бол зах зээлийн жам ёсны шалгаруулалт биш, харин өөрсдийнхөө гараар бий болгосон хаалттай тойрог.
Бусад улстай харьцуулбал энэ ялгаа илүү тодорч харагдана. Солонгос, Япон зэрэг оронд дотоодын бүтээгдэхүүн хэрэглэх нь эх оронч уриа бус, энгийн хэрэглээний дадал.
Төр нь бодлогоороо, иргэд нь сонголтоороо үндэсний үйлдвэрлэгчдээ дэмждэг. Тийм учраас “Made in Korea”, “Made in Japan” гэдэг шошго чанарын баталгаа болтлоо үнэлэгддэг.
Сонирхолтой нь, монголчууд Солонгос руу зорчихдоо хил дээрээс буцлаа гэж гомдоллодог. Гэтэл Солонгос улс өөрийн хөдөлмөрийн зах зээл, жижиг бизнесээ хамгаалж буй нь энэ.
Тэд дотоодын эдийн засгаа хамгаалах хатуу бодлого баримталдаг. Харин бид өөрсдийн үйлдвэрлэгчдэд ийм хамгаалалт, ийм итгэл үзүүлж чаддаг уу гэвэл хариулт нь үгүй.
Эцэст нь асуудлыг ингэж л тавина. Хэрэв монгол хүн өөрийн улсад үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүндээ итгэхгүй бол, гадаад зах зээлд яагаад итгэх ёстой вэ?
Хэрэв бид дотоодын зах зээл дээрээ жижиг үйлдвэрлэгчдэд боломж олгохгүй бол төрөөс хэчнээн их зээл, хөтөлбөр хэрэгжүүлээд ч бодит үр дүн гарахгүй.
Жижиг, дунд үйлдвэрийг дэмжинэ гэдэг бол том уриа биш. Энэ бол дэлгүүрийн лангуун дээр зогсоод, ямрыг нь сонгох вэ гэдэг бодит шийдвэр.
Энэ шийдвэрийг монгол хүн өөрийнхөө талд гаргаж сурвал жижиг үйлдвэрүүд томорно. Харин эсрэгээр байвал бид дараагийн хорин жил ч энэ сэдвийг дахин дахин ярьсаар, бичсээр л байх болно.
Асуудал үйлдвэрт биш. Сонголт хийдэг бидэнд л байна.
